Przywrócić głos Liliany – recenzja książki Niezniszczalne lato Liliany

We wrześniu tego roku ukazał się polski przekład książki Cristiny Rivery Garzy El invencible verano de Liliana w tłumaczeniu Aleksandry Wiktorowskiej. Meksykańska pisarka i wykładowczyni literatury na Uniwersytecie w Huston otrzymała za to dzieło Nagrodę Pulitzera w 2024 roku w kategorii wspomnienia. 

 

Tytuł Niezniszczalne lato Liliany nawiązuje do cytatu z książki Alberta Camus Powrót do Tipasy: ,,W środku zimy zrozumiałem wreszcie, że mam w sobie niezniszczalne lato”, który też Liliana podarowała swojej przyjaciółce. Niezniszczalne lato wskazuje na czas śmierci siostry autorki – 16 lipca 1990 roku. Liliana padła ofiarą kobietobójstwa z rąk swojego byłego partnera, dlatego ta książka to manifest dla siostry i innych ofiar, manifest przeciwko patriarchatowi. Warto doprecyzować, że kobietobójstwo zostało uznane za przestępstwo w Meksyku dopiero w 2012 roku. Jednak wciąż pochłania wiele ofiar, w 2024 roku odnotowano 3 740 morderstw ze względu na płeć (dane z UN System Data Commons). 

 

Książka Cristiny Rivery Garzy to kompozycja łącząca różne formy narracyjne i dokumentalne. Na opowieść składają się wspomnienia pisarki, przyjaciół Liliany i jej rodziców, listy, notatki, zapiski, artykuły z gazety czy listy urzędowe. Właśnie ten kolaż różnych gatunków, który może sprawiać momentami problem, kreuje wszechstronny obraz bohaterki i jej świata. Wraz z pisarką, dawnymi przyjaciółmi Liliany oraz jej rodziną przemierzamy kolejne etapy jej życia, zaczynając od przeprowadzek i uprawy ziemniaka, pierwszych kontaktów z Angelem Gonzalezem Ramosą, rozpoczęcia studiów architektonicznych; kończąc na próbach ucieczki od apodyktycznego partnera i jej śmierci.  

 

Początek powieści przenosi nas w sytuację kafkowską. Cristina Rivera Garza próbuje odzyskać dokumenty sprawy jej zamordowanej siostry po 30 latach, jednak pracownicy urzędów nie posiadają odpowiedzi, gdzie znajdują się te akta. Kierują pisarkę z jednego urzędu do drugiego. I wciąż nie mają odpowiedzi. Meksykańska biurokracja nie ułatwia przeżywania żałoby, tak samo przy wymierzaniu kary. Do dziś Liliana i jej rodzina nie doczekali się sprawiedliwości. 

 

Miasto Meksyk też pełni w tej powieści kluczową rolę. Z autorką odwiedzamy miejsca, które wcześniej były szlakiem Liliany: kampus UAM, Azcapotzalco, Mimosas 658, Alvaro Obregon, Plaza Reforma. Każda przestrzeń posiada część Liliany. Jednak na mapie Ciudad Mexico poznajemy nie tylko bohaterkę książki, ale także perspektywę autorki, która w tym czasie studiowała socjologię na UNAM-ie, uczestniczyła w protestach feministycznych i próbowała swoich sił w literaturze.  

 

Ważnym elementem tej książki są zapiski Liliany, które sprawiają, że cała powieść staje się jej głosem. Siostra autorki była pełna życia, ciekawa świata i jej różnych form. Studentka architektury na UAM, która podchodziła do kierunku inaczej: ,,architektura była dla niej nie tyle zawodem, ile sposobem na odkrywanie otaczającego nas świata materialnego”. Liliana nie rozstawała się ze słowem, towarzyszył jej nawet w chwilach grozy. Spisywała swoje myśli, dzięki czemu Cristina Rivera Garza mogła odtworzyć życie Liliany i zrozumieć jej perspektywę. Pisała, choć jej notatki pozostawiały wiele pytań, są pełne niedopowiedzeń. Jednak to dzięki tym archiwom dojrzewamy razem z Lilianą, przeżywamy jej pierwsze miłości i objawy agresji ze strony Angela. ,,A co, jeśli wystarczyłoby unieść ramiona, żeby się uwolnić?” – zastanawia się ofiara, która nie spodziewa się, że ,,niedźwiedź” już po nią idzie. Z tych zapisków wyłania nam się kobieta inteligentna, elokwentna, wrażliwa i zagubiona w patriarchalnym świecie. Liliana cieszyła się dużym zainteresowaniem u mężczyzn, choć często unikała bliskich spotkań; odpychała, gdy relacja stawała się zbyt poważna. Jej trudności w nawiązywaniu bliskich relacji można odczytywać w kontekście lęku i doświadczeń wyniesionych z wcześniejszego, opresyjnego związku.

 

Cristina Rivera Garza umiejętnie łączy dokument, osobiste wspomnienia i literacką narrację. Dowiadujemy się nie tylko o życiu i śmierci Liliany, ale także o maczyzmie, który panuje w Meksyku. Autorka wspomina także sprawę morderstwa Lesvy, której matka nie poddała się i po dwóch latach były partner jej córki został skazany na 45 lat pozbawienia wolności. To pokazuje, że mimo świadomości i realnego zagrożenia, państwo wciąż nie zapewnia dostatecznej pomocy. Zatem ta książka to w pewnym sensie przestroga i zrozumienie, od czego zaczyna się zagrożenie i na co powinniśmy zwracać uwagę. 

 

Autorka porusza ważny temat patriarchatu i pozycji kobiet wobec niego. Według mnie każdy powinien sięgnąć po tą powieść i wraz z pisarką przejść przez kolejne etapy życia Liliany. Ta książka to nie tylko zapis poszkodowanej rodziny i jej zamordowanego dziecka, ale również wiele więcej. Dowiadujemy się, gdzie zaczyna się niebezpieczeństwo, jak indywidualnym procesem jest żałoba i w jaki sposób literatura pomaga przepracować stratę. Uświadamia również, jak ważne jest utrwalanie własnych myśli i doświadczeń. Dzięki nim Cristina Rivera Garza mogła zagłębić się w światopogląd i emocje Liliany. To ważne dla perspektywy mężczyzn, aby wkroczyli w świat kobiety doświadczonej przemocą i dostrzegli, jak pewne zachowania mogą doprowadzić do tragedii.

Czytając tę książkę, czułam z jednej strony niesprawiedliwość i złość na świat i ludzi, którzy dopuszczają się takiego okrucieństwa. Z drugiej strony zafascynowało mnie towarzystwo oczytanej, inteligentnej i silnej postaci Liliany – kobiety, która walczyła do końca o swoją wolność i kobiecość. Ta opowieść uczy, inspiruje, motywuje do działania na rzecz kobiet i skłania do refleksji.

 

Klaudia Faffek