Polski i ukraiński – dwa języki; wspólne korzenie a różne dusze. 

Wszystko zaczęło się od wspólnoty prasłowiańskiej, która rozpadła się w IV – VI w. n. e. na trzy zespoły: 

1. Zachodniosłowiański: polski, czeski, słowacki, j. łużyckie, dialekty słowiańskie 
2. Południowosłowiański: serbski, chorwacki, słoweński, bułgarski, macedoński 
3. Wschodniosłowiański: ukraiński, rosyjski, białoruski 

Nawet po upływie wielu lat, nadal jesteśmy w stanie wyczuć podobieństwa między tymi językami. Z łatwością dogadamy się z Czechem po polsku. Lub będąc w Chorwacji na wakacjach szybciej załatwimy coś w ojczystym języku, niż używając uniwersalnego angielskiego. Pomimo częściowej możliwości zrozumienia obcego języka, jest on jednak dla nas nadal zawiły. Wszyscy wiemy jakie są główne różnice między tymi grupami. Ale skupimy się na razie na parze języków słowiańskich z dwóch różnych grup. Na polskim i ukraińskim. 

 

Czym są jery w języku polskim? 

Jery są krótkimi samogłoskami. W konsekwencji ewolucji języka, zanikły albo zostały zastąpione przez samogłoskę: e.  Do ich zapisu używamy liter wziętych z cyrylicy. Mimo tego samego zapisu, pełnią one kompletnie inne funkcje. Wyróżniamy przedni ь (jer miękki) i tylni ъ (jer twardy). W zbitkach spółgłoskowych, pełniły funkcję samogłosek.  

Np. *pьsъ -> pies  albo  *dьnь -> dzień 

Należą już one całkowicie do przeszłości. Dzięki wielu badaniom specjalistów, jesteśmy w stanie domyślać się, jak kiedyś brzmiały. Niestety ich dźwięk, nigdy nie zostanie zrekonstruowany ze stuprocentową dokładnością. Funkcjonowały one w czasach przed pojawieniem się pierwszych zabytków piśmiennych. Dlatego nie znajdziemy ich w żadnych starszych, polskich tekstach.

 

Skąd wzięło się ó? 

Gramatyki języka polskiego uczymy się od podstawówki. Nie zapomnimy niezliczonych dyktand, uczonych się na pamięć zasad oraz wyjątków pisowni wyrazów. Kiedyś na pewno język polski wielu sprawiał trudność i irytował.  

Ile razy padało pytanie; czemu mamy ó oraz u. Dlaczego są dwa a nie jedno, skoro jest to to samo. No właśnie niekoniecznie. Odpowiedzi trzeba szukać w historii – w początkach powstania naszego zawiłego języka. Kiedyś były to kompletnie dwie różne rzeczy, brzmiące całkowicie odmiennie i występujące w innych wyrazach, które współcześnie brzmią znacząco inaczej.  Zmiany w języku są długimi procesami. Możemy je zanalizować dopiero z odpowiedniej perspektywy czasowej.  

Jedną z nich jest właśnie wzdłużenie zastępcze. Wszystkie głoski miały konkretny czas w jakim były wypowiadane. Mogły trwać krócej i słabiej (dźwięczne) albo dłużej i mocniej (bezdźwięczne). Świetnym przykładem wzdłużenia zastępczego jest powstanie słowa: bóg. 

*bōgъ > boog > bōg > bóg > buk   

(powyżej użyty został zapis fonetyczny) 

W skrócie, było to przeniesienie czasu wymowy jeru na samogłoskę przed nim. Stąd z wydłużonego ō powstało ó. Oczywiście przykładów są setki. Każdy równie ciekawy i przedstawiający to samo zjawisko. 

Historia języka polskiego skrywa jeszcze wiele zagmatwanych i fascynujących reguł. Współcześnie nasza mowa jest po wielu zmianach i ewolucjach, które ją znacząco uprościły. Aczkolwiek nadal wydaje się dość niejasna. Taki po prostu jej urok. 

 

Podobieństwa i różnice w języku polskim a ukraińskim. 

Między dwoma językami jest dużo podobieństw, które pewnie każdy z nas mógł kiedyś osobiście odczuć. Osoba znająca oba języki może powiedzieć, że pomiędzy nimi istnieje zbliżony system gramatyczny. Zarówno ukraiński jak i polski posiadają siedem przypadków: mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, narzędnik, miejscownik i wołacz. Dlatego kiedy uczyłam się polskiego, łatwiej było mi zrozumieć jego schemat. Były to dla mnie już znajome rzeczy.  

Podobne są także czasy: przeszły, teraźniejszy i przyszły. Jedyną różnicą jest forma pierwszego z nich. W języku polskim końcówki osobowe są wyraźnie zaznaczone: ja pisałem/am, a w języku ukraińskim możemy wykorzystywać tę samą formę słowa i końcówkę dla zaimków on/ona. Wariant zależy głównie od rodzaju (i to będzie ja/on pisał, ja/ona pisała).  

Podobnie jak w języku polskim, ukraiński wyróżnia trzy rodzaje: męski, żeński i nijaki. Ich struktura jest identyczna jak w polskim, jednak istnieje różnica w kwestii niektórych słów. Np. problem, system, program w języku polskim mają rodzaj męski, ale w ukraińskim są one w rodzaju żeńskim. Dlatego często ludzie, którzy zaczynają uczyć się polskiego, robią błędy mówiąc ,,ta problem” zamiast ,,ten problem”. 

Wspólna dla obu języków jest kwestia aspektu. Czasowniki dokonane i niedokonane (np. pisać – napisać), a także odmiana przymiotników przez rodzaj i liczbę.  

Jeśli chodzi o fonetykę i ortografię, to wiele wyrazów ma wspólne słowiańskie pochodzenie oraz podobne brzmienie, np. woda, słońce, mama, ręka. Dlatego tak łatwo użytkownicy tych języków, mogą się porozumieć między sobą.  

W polskim występują samogłoski nosowe (ą, ę), których nie ma w ukraińskim. Posiada on stały akcent, znajdujący się najczęściej na przedostatniej sylabie. Natomiast w języku ukraińskim akcent jest ruchomy.  

Również skomplikowana jest różnica w zapisie. Polski używa dwuznaków (sz, cz, rz), a ukraiński korzysta z cyrylicy i posiada litery charakterystyczne, których nie ma w innych językach (ї, є, ґ). Ciekawą rzeczą w języku ukraińskim jest litera ,,y”. Po polsku będzie brzmieć jak „u” a „u” – jak „y”. Jest to trochę zawiłe, szczególnie w czytaniu, kiedy trzeba przełączyć swój mózg i zamienić już znajome litery na inne, różniące się w brzmieniu. 

W leksyce mamy podobną terminologię w wielu dziedzinach życia. Istnieją jednak tzw. „pułapki językowe”. Są to wyrazy, które wyglądają identycznie, ale różnią się znaczeniem. Przykładowo: 

pol. dywan – ukr. kanapa 

pol. zapominać – ukr. zapamiętać 

pol. na pewno – ukr. może 

pol. czaszka – ukr. filiżanka 

pol. pensja – ukr. emerutura 

 

Kolejną kwestią są różnice w stylistyce i kulturze języka. Na przykład, kiedy ktoś zapyta: „Czy wy wiecie?” do samotnie stojącej osoby, to na pewno miał na myśli „Czy Pan/Pani wie?”. W języku ukraińskim używamy formy grzecznościowej „Ви”, czyli „Wy”. 

W obu językach występuje względnie swobodny szyk wyrazów. Ale w języku polskim dominuje schemat podmiot – orzeczenie – dopełnianie, a w ukraińskim struktura zdania częściej pełni funkcję ekspresyjną i stylistyczną. Zarazem ciekawym elementem jest kolejność rzeczowników oraz przymiotników w zdaniach. Kiedy po polsku mówimy np. „woda gazowana”, to w języku ukraińskim prawidłową pisownią będzie „gazowana woda”. 

 

 

Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego. 

21 lutego jest Międzynarodowym Dniem Języka Ojczystego. Szacuje się, że na świecie istnieje ok. 7100 języków żywych. Jest to ogromna liczba, pokazująca różnorodność, jaką niosą za sobą poszczególne systemy językowe. Nieprzerwanie zmieniające oraz poszerzające się o nowe terminologie i określenia.  

Język jest czymś, co towarzyszy nam od dziecka. Mówienie jest jedną z pierwszych czynności, jaką człowiek nabywa. Pozwala nam na sprawne poznawanie otaczającego nas świata.  

 „Granice mojego języka oznaczają granice mojego świata.” – Ludwig Wittgenstein. 

Każdy język na swój unikalny sposób kształtuje i wyznacza nam ramy naszej wizji świata. Definiuje i zarysowuje indywidualną strukturę światopoglądową. Im więcej języków znamy, tym więcej doświadczymy opisów świata. 

Jednak język ojczysty jest jeden. Jest on tym pierwszym, tym najbardziej nam bliskim. Mówiąc nim, czujemy się komfortowo oraz pewnie siebie. Nie czujemy się zagubieni, ponieważ nasze poznanie zawsze zaczyna się od jednego, konkretnego ojczystego języka. Jest to część nas, jak i również naszej kultury. 

 

Martyna Dudek 

Kateryna Havryliuk